Język śląski.html

dolar amerykański(USD): 2,8449



Ten artykuł dotyczy języka zachodniosłowiańskiego. Zobacz też: język dolnośląski.

Ten artykuł opisuje etnolekt śląski jako samodzielny język. Zobacz też etnolekt śląski jako dialekt języka polskiego.

Ten artykuł wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi. Należy w nim poprawić/wykonać działania: Przebudowa tekstu, usunięcie NPOV i ograniczenie konfliktu język-dialekt, podanie źródeł naukowych, dopisanie najważniejszych sekcji dla języka, takich jak alfabet(y), fonologia, historia, usunąć fragmenty duplikujące Dialekt śląski i wiele wiele innych. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu.

Ślůnsko godka
Obszar	Śląsk w granicach Polski oraz Czech, Niemcy, USA a także inne kraje
Liczba mówiących	co najmniej 60 tysięcy
Klasyfikacja genetyczna	Języki indoeuropejskie Języki słowiańskie Języki zachodniosłowiańskie Języki lechickie język śląski
Pismo	łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy	nie uznawany
Kody języka
ISO 639-3	szl
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku śląskim
W Wikisłowniku: Słownik języka śląskiego

Język śląski (ślůnsko godka, ślůnski) – zespół dialektów śląskich, którym posługuje się rdzenna ludność Górnego Śląska oraz reliktowo część ludności Dolnego Śląska.

Na kształtowanie się słownictwa języka miały wpływ zapożyczenia z języków: polskiego, czeskiego (a raczej morawskiego, funkcjonującego dawniej jako odrębny język), niemieckiego (częściej z germańskiego dialektu śląskiego, niż standardowego niemieckiego) oraz częściowo słowackiego. W języku tym przeważa źródłosłów słowiański. Znaczna część wyrażeń bliższa jest raczej językowi staropolskiemu, a konkretnie sąsiednim dialektom wielkopolskiemu i małopolskiemu oraz językom dolnołużyckiemu, górnołużyckiemu i morawskiemu, niż współczesnej standardowej polszczyźnie.

Mowa śląska różni się od innych języków słownictwem, fonetyką oraz częściowo ortografią. Obecnie trwają prace nad utworzeniem śląskiego języka literackiego. Od lat 30. XX w. istnieje już śląski mikrojęzyk literacki – laski, ustandaryzowany przez frydeckiego pisarza Erwina Goja, znanego jako Óndra Łysohorsky, jednak został oparty na bazie pogranicznej śląsko-morawskiej gwary górno-ostrawskiej, więc nie jest dla zespołu dialektów śląskich reprezentatywny. Wcześniejsze próby standaryzacji literackiego języka śląskiego, podejmowane kilkakrotnie w XIX w. m.in. przez Antoniego Stabika zakończyły się niepowodzeniem^[1].

edytuj Status językowy

W polskiej literaturze naukowej dominuje pogląd, że etnolekt śląski jest zespołem gwar lub dialektów/poddialektów w ramach języka polskiego^[2][3][4][5].

Język śląski, jako odrębny język słowiański klasyfikowali niektórzy slawiści. Gerd Hentschel wymienia w swoich pracach język śląski wśród języków zachodniosłowiańskich; napisał również artykuł naukowy, zatytułowany "Śląski - nowy (albo i nie nowy) język słowiański?"^[6]. Natomiast Reinhold Olesch, niemiecki slawista rodem z Górnego Śląska, uważał język śląski za swój język ojczysty^[7]. Również brytyjski historyk Norman Davies uważa, że etnolekt śląski należy już klasyfikować jako odrębny język^[8].

W Narodowym Spisie Powszechnym w 2002 roku ponad 56 tysięcy osób zadeklarowało śląski jako język domowy. ^[9]

Język śląski został zarejestrowany w Międzynarodowej Organizacji Językowej, gdzie przydzielono mu kod ISO: "szl"^[10].

We wrześniu 2007 roku zorganizowano pierwszy raz Ogólnopolskie Dyktando Języka Śląskiego^[11]. Dyktando śląskiego języka ma charakter ogólnopolski, mogą brać w nim udział wszystkie osoby niezależnie od miejsca zamieszkania. Przez organizatorów w dyktandzie za poprawne akceptowane jest przynajmniej 10 różnych sposobów zapisu.^[12]

6 września 2007 roku 23 posłów Sejmu RP zgłosiło projekt ustawy ustanawiającej dla języka śląskiego status języka regionalnego^[13].

edytuj Argumenty za dialektem

Pochodzenie od języka polskiego ze względu na fleksję^[14], rdzenie tematyczne części wyrazów (w tym wyrazów podstawowych typu zaimki) powodują, że mowa śląska może być rozpatrywana jako mikrojęzyk pogranicza polsko-czeskiego z wpływami niemieckimi. W tym kontekście uderza jednak dominacja^[14] cech polskich, znikoma^[14] liczba cech wiążących z językiem czeskim oraz powierzchowny^[14], wtórny wpływ języka niemieckiego, głównie w zakresie słownictwa oraz niektórych konstrukcji składniowych, przy braku wpływu tego języka na fleksję.

W polskich publikacjach z dziedziny językoznawstwa mowa jest o "gwarach śląskich", lub o "dialektach śląskich"^[15]. Niektórzy językoznawcy są zdania, że dialekt śląski nie jest osobnym językiem^[16].

Następujące cechy świadczą o bezpośrednim powiązaniu mowy śląskiej z językiem polskim przy równoczesnym kontraście do języka czeskiego a także innych języków słowiańskich:

• obecność g: śl./pol. noga, vs. czes. noha;
• obecność dz w odmianie g, np. śl./pol. na nodze, czes. na noze, słow. na nohe, ros. na nogie.
• twarda wymowa cz, sz, ż identyczna z polską, a różna od czeskiej; spółgłoski te na północnym Śląsku ulegają ponadto mazurzeniu podobnie jak to ma miejsce w wielu dialektach polskich; mazurzenie nie występuje w języku czeskim.
• obecność i wymowa spółgłosek ś, ź, ć, dź identyczna jak w języku ogólnopolskim: siano, zielóny, jeść, dziyń. Wymowa taka silnie odróżnia polszczyznę (i mowę śląską) od sąsiedniego języka czeskiego: seno, zelený, jíst, den a także od większości innych języków słowiańskich w tym kaszubskiego;
• obecność przegłosu lechickiego: śl./pol.las, miasto, siostra w odróżnieniu od innych języków słowiańskich, gdzie występują formy les, m(i)esto, s(i)estra,
• obecność o w wyrazach typu chop, g(ł)owa, w(ł)osy, krowa, wróna, drogi - czes. chlap, hlava, vlasy, kráva, vrána, drahý.
• brak r i l zgłoskotwórczego: śl./pol. twardy vs. czes. tvrdý; śl./pol. wilk vs. czes. vlk.
• obecność spółgłoski ł, wałczenie: śl. łónka, chciała vs. czes. louka, chtěla czy słow. lúka, chcela.
• w mowie śląskiej samogłoski nosowe nie uległy (jak to się często mylnie podaje) zanikowi06.06.2009^{potrzebne źródło}, a jedynie są wymawiane asynchronicznie, tzn. z rozkładem na samogłoskę ustną + n/m. Asynchroniczna wymowa nie jest też zjawiskiem wyłącznie śląskim - występuje ona w innych polskich dialektach np. w gwarze podhalańskiej. Przykłady: śl. dómb - pol. dąb (wym. domp) - czes./ros. dub; śl./podh. rynka - pol. ręka - czes./ros. ruka;
• obecność wyrazów staropolskich np. brusić (= ostrzyć), przechadzka (= spacer), wieczerza/wieczerzo (= kolacja), jyno/yno (= tylko), żynich (= pan młody);
• odmiana rzeczowników i przymiotników jest, pomijając drobniejsze różnice fonetyczne, na ogół zgodna ze wzorem polskim, a odmienna od czeskiego np. o chop-ach vs. czes. o chlap-ech, o jynzykach, vs. czes. o jazyc-ích, s chopami/s chopóma vs. czes. s chlapy; nowo, lepszo droga do tyj staryj szkoły vs. czes. nová, lepší cesta do té staré školy,
• możliwość tworzenia czasu przyszłego wg wzoru byda godała albo byda godać. W języku czeskim tylko forma budu mluvit jest poprawna, forma (!) budu mluvila jest niepoprawna i dla Czecha niezrozumiała;
• miękka wymowa spółgłosek przed i. Przykładowo, wyraz lipa jest wymawiany z miękkim l' po śląsku oraz w języku ogólnopolskim, natomiast w języku czeskim oraz w polskiej wymowie warszawskiej l jest twarde, co Ślązak słyszy jako lypa.

Warto dodać, że spoiwem łączącym mowę śląską z polszczyzną była też wiara (w Prusach - katolicka a w Cieszyńskiem - ewangelicka), ponieważ Ślązacy również po polsku modlili się i śpiewali pieśni, korzystając z książek religijnych drukowanych w Krakowie, a później także na Śląsku.

Wpływ języka czeskiego na mowę śląską jest stosunkowo słaby06.06.2009^{potrzebne źródło} i ogranicza się do zasobu słownego, np. cera (= córka, czes. dcera), kery/kiery (= który, czes. který), pozor (=uwaga, czes. pozor). Wpływ ten jest silniejszy w południowej części regionu np. cesta - droga, stróm - drzewo. Niewiele jest również konstrukcji składniowych pochodzenia czeskiego06.06.2009^{potrzebne źródło} np. Niż my tam przijechali, uonego już nii boło dóma (= zanim przyjechaliśmy tam, nie było go już w domu, czes. Než jsme tam přijeli, tak on už nebyl doma.

Wpływ języka niemieckiego na mowę śląską nasilił się w XIX wieku w związku z silnym uprzemysłowieniem06.06.2009^{potrzebne źródło}. Wtedy też Ślązacy zaczęli używać wyrazów niemieckich na określenie przedmiotów wcześniej im nieznanych, związanych bądź z przemysłem, bądź ogólniej z życiem w miastach np. fedrować (= wydobywać, niem. fördern, bana (=tramwaj, niem. die Bahn). Ta część słownictwa pochodzenia niemieckiego jest do dziś używana niezależnie od tożsamości narodowej mówiącego, tnz. także przez osoby czujące się Ślązakami-Polakami.

W pewnych przypadkach zapożyczeń dokonano nie z języka ogólnoniemieckiego, a z jej nieistniejącej już górnośląskiej (niemieckiej) odmiany np. śl. żymła pochodzi z regionalnego niemieckiego die Semmel, a nie z ogólnoniemieckiego das Brötchen. Wyrazy niemieckie były zazwyczaj przystosowywane do śląskiego (tj. słowiańskiego/polskiego) systemu językowego i odmieniane tak jak wyrazy rodzime (np. anegdotyczne w antryju na byfyju stoi szolka tyju (= w przedpokoju na kredensie stoi filiżanka herbaty).

Istotnym zapożyczeniem niemieckim jest partykuła ja (=tak), która nigdy nie jest zastępowana przez tak.

edytuj Argumenty za językiem

Ewald Osers w Slavonic Encyclopedia^[17] klasyfikował słowiańskie dialekty Śląska jako odrębny język śląski. Jako język śląski sklasyfikowała ślůnsko godka organizacja SIL International, umieszczając go w grupie zachodniosłowiańskich języków lechickich^[18].

edytuj Opinia socjolingwistów

Socjolingwiści (np. dr Tomasz Kamusella, Jerzy Molas^[19], Agnieszka Pianka^[20]) przyjmują, że o tym, czy coś jest dialektem jakiegoś języka oraz którego języka, czy też odrębnym językiem decydują kryteria pozajęzykowe: wola użytkowników danej mowy oraz decyzje polityczne, zgodne z tą wolą lub nie.

W ten sposób istnieją języki rumuński i mołdawski, które (po przejściu mołdawskiego z cyrylicy na alfabet łaciński) praktycznie się między sobą nie różnią, podobnie jak chorwacki i bośniacki, które od serbskiego różni głównie zapis (alfabet łaciński i cyrylica), a pomiędzy sobą drobne regionalizmy. Z drugiej strony dialekty kantoński i mandaryński są dialektami języka chińskiego, chociaż są wzajemnie zupełnie niezrozumiałe. Dialekt dolnoniemiecki jest najbliższy niderlandzkiemu, a jednak zgodnie z wolą użytkowników jest dialektem języka niemieckiego.

Zgodnie z tą opinią o tym, czy język śląski jest odrębnym językiem czy też nie jest, decydują sami Ślązacy, którzy się nim posługują. Natomiast o tym czy będzie on miał status oficjalny – języka regionalnego (analogicznie jak w przypadku języka kaszubskiego w Polsce) zadecyduje decyzja posłów Sejmu Polski^[21] lub Izby Deputowanych Czeskiej Republiki, w granicach których to państw zamieszkują użytkownicy śląskiego.

edytuj Alfabety języka śląskiego

W internecie popularny jest następujący alfabet^{potrzebne źródło}

Pojawia się też poza internetem – por. niebiesko-żółty transparent "Ruch Autonomii Śląska / Gůrny Ślůnsk – Mysłowice"^[22]. Nie jest jednak normowany przez żaden oficjalny organ. Spotyka się też ú dla /w/ (niekiedy tylko pochodzącego z prelabializacji, obok ł dla odpowiedników polskiego ł.

Istnieje też alfabet śląski Steuera (śl. Steuerowy szrajbůnek), w którym aktualnie zapisywana jest śląskojęzyczna Wikipedia. Alfabet ten ma 30 znaków: A, B, C, Ć, D, E, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, P, R, S, Ś, T, U, Ů, W, Y, Z, Ź, Ż oraz osiem dwuznaków: AU, CH, CZ, DZ, DŹ, DŻ, RZ, SZ.

Na zapis w pisowni czeskiej składają się 32 znaki: a, b, c, č, d, ď, e, ě, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ň, o, p, r, ř, s, š, t, ť, u, ů, v, y, z, ž oraz 6 wieloznaków: ch, šj, žj, čj, šj, žj^[23].

edytuj Cechy języka

edytuj Samogłoski

1. Samogłoska á pochylone ma (na zachodnim Górnym Śląsku) wymowę dwugłoskową o.

• np. trowa (trawa). We wschodniej części samogłoska ta wymawiana jest jako o np. trowa (trawa)

2. Samogłoski o i ó w niektórych częściach regionu mają również wymowę dwugłoskową, są wymawiane jako o lub ó^{potrzebne źródło}

• np. koza (koza)
• np. sól (sól)

3. Samogłoska é ścieśnione wymawia się jako y po spółgłoskach twardych i miękkich

• np. brzyg (brzeg), śniyg (śnieg)

4. Ogólnopolska samogłoska ą (nosowe o) jest wymawiana na dwa sposoby:
4.1 jako nosowe o (ô) lub jako ôn, ôm przed spółgłoskami twardymi

• np. rômbać (rąbać), sômsiod (sąsiad), Šlônzek^{potrzebne źródło} (Śląsk),

4.2 jako miękkie ôń przed spółgłoskami miękkimi

• np. bałamôńcić (bałamucić)

5. Ogólnopolska samogłoska nosowa ę jest wymawiana na cztery sposoby:
5.1 po spółgłoskach twardych jako nosowe y lub przed spółgłoskami zwartymi jako ym, "yn", "yŋ":

• np. gymba (gęba), gynsty (gęsty), tyndy (tędy), keryndy (którędy), ryŋka (ręka)

W szczególności tego typu wymowa jest charakterystyczna dla zachodniej części Górnego Śląska (Opolskie, Kozielskie, Prudnickie, Strzeleckie)
5.2 po spółgłoskach miękkich jako y nosowe lub ym, yn, yń, yŋ.

• np. gymba (gęba), jynzyk (język), pjynta (pięta), dziyŋki (dzięki)

5.3 na końcu wyrazu jako a bez rezonansu nosowego

• np. ida (idę), robja (robię)

5.4 jako samogłoska przednia w pozycji wygłosowej traci nosowość i wymawiana jest jako e

• np. sie (się)

edytuj Spółgłoski i grupy głosek

6. Ogólnopolskie połączenie rzy wymawia się rzi

• np. grziwa (grzywa), rzigać (rzygać), grzib (grzyb)

7. Spółgłoska ł, jeżeli kończy śródwyrazową grupę spółgłoskową, bardzo często jest zredukowana

• np. dugi (długi), gowa (głowa), tusty (tłusty)

edytuj Fleksja

edytuj Czasowniki

8. Odmiana czasowników

Przy odmianie czasowników występuje słówko (posiłkowe?) żeś, które jest odmieniane w czasie przeszłym i teraźniejszym (tylko dla czasownika być) przez osoby, natomiast nie jest odmieniany w tych czasach przez osoby sam czasownik i występuje on w postaciach jak dla 3. os. l.p. lub l.m. Dla 1. os. l.p. słówko żeś przyjmuje formę żech, dla 2. os. l.p. przyjmuje formę żeś, w 1.os. l.m. słówko żeś nie występuje, natomiast zamiast niego pojawia się zaimek osobowy my, dla 2. os. l.m. słówko żeś przyjmuje formę żeście. Słówko to pochodzi z połączenia partykuły że ze zredukowanymi formami czasownika być i odpowiada niepoprawnym według normy języka polskiego formom typu ale żem się najadł. Końcówka -ch w 1. os. l.p. pochodzi z aorystu.

8.1. Odmiana czasownika być11.06.2009^{potrzebne źródło}

W trybie rozkazującym czasownik być odmienia się w sposób następujący:

1. os. l.p. niech byda, niech bydym 2. os. l.p. bydź 3. os. l.p. niech bydzie

1. os. l.m. bydźmy 2. os. l.m. bydźcie 3. os. l.m. niech bydų, niech bydóm

8.2. Forma 1. os. l.p. czasu teraźniejszego z końcówką -ę odmieniana jest z końcówką -a (nie występująca w ogóle na Śląsku Cieszyńskim, gdzie występuje forma -ym)

• np. siedza, siedzym (siedzę), biera, bierym (biorę)11.06.2009^{potrzebne źródło}

8.3. Forma 1. os. l.p. czasu teraźniejszego z końcówką -am odmieniana jest z końcówką -om

• np. łykom (łykam), zwracom (zwracam)11.06.2009^{potrzebne źródło}

8.4. Forma 1. os. l.m. czasu teraźniejszego ma taki temat jak 1. os. l.p.

• np. biere (biorę) – bierymy (bierzemy), moga (mogę) – mogymy (możemy)

8.5. Forma 1. os. l.p. czasu przeszłego z końcówką -em, -am odmieniana jest z końcówką -ech, -ach

• np. klachałach (klachałam), widziołech (widziałem)

8.6. W formie 1. os. l.m. czasu przeszłego zaimek my spełnia funkcję określenia osoby

• np. my kurzyli (kurzyliśmy), my szli (szliśmy)

8.7. Forma 1. os. l.p. czasu przyszłego z końcówką -ę w j. polskim odmieniana jest z koncówką -a lub -ym

• np. będę – byda (bydym), zobaczę – łoboca (łobejrza), pójdę – pójda (pójdym)

edytuj Przymiotniki

9. Odmiana przymiotników

9.1. W przymiotnikach rodz. żeńskiego w mianowniku l.p. ostatnią zgłoskę a wymawia się jako o

• np. gryfno (ładna), ekniynto (przekrzywiona), dekniynto (przykryta)11.06.2009^{potrzebne źródło}

9.2. Łączenie przymiotników i rzeczowników.

Do określania rodzaju danego rzeczownika dodaje się przed niego przymiotnik, a wyrazy się łączy.

Na przykład:

chcąc powiedzieć szybki pociąg łączymy wyrazy cug (pociąg) i schnel (niem. szybki), w wyniku czego dostajemy šnelcug

Sposób ten jest używany jedynie, gdy przymiotnik ma formę zgermanizowaną.

Na przykład:

mówiąc "gorki źymiok" (ciepły ziemniak) nie łączy się gorki i kartofel (ziemniak) w gorkikartofel, a mówi się i pisze normalnie "gorki kartofel".

edytuj Rzeczowniki

10. Odmiana rzeczowników

10.1. W rzeczownikach rodz. żeńskiego obcego pochodzenia w mianowniku l.p. końcówki -ia, -ja wymawiane są -ijo, -yjo (jak w staropolskim i większości innych języków słowiańskich)

• np. wilijo (wigilija), procesyjo (procesja), kómedyjo (komedia)

10.2 W rzeczownikach miękkotematowych rodz. żeńskiego w dopełniaczu l.p. końcówki -i często zastępowane są przez końcówkę -e (jak w języku polskim w okresie staropolskim i np. w gwarach małopolskich oraz np. w jezyku czeskim)

• np. grace (gracy), jakle (jakli)

10.3 W rzeczownikach rodz. męskiego w mianowniku l.m. często występuje zanik formy męskoosobowej

• np. chopy (mężczyźni), dochtory (doktorzy)

10.4 W rzeczownikach wszystkich rodzajów w narzędniku l.m. końcówka -ami zastępowana jest czasami przez końcówkę -oma pochodzącą z liczby podwójnej (głównie w północnej i zachodniej części Górnego Śląska)

• np. bajtloma (dziećmi), kartofloma (ziemniakami), cugoma (pociągami)

edytuj Deklinacja (odmiana przez przypadki)

Deklinacja w języku śląskim różni się nieco od tej w języku polskim09.06.2009^{potrzebne źródło}.

8.1. Odmiana rzeczowników przez przypadki na przykładzie wyrazu bratruła (piekarnik)

Niekiedy mylnie uważa się, że w mowie śląskiej nie istnieje biernik, podając następujące przykłady:

Widza Ana (widzę Annę), a nie Widza Anę, podobnie Widza bratruła (widzę piekarnik)08.06.2009^{potrzebne źródło}.

Jest to pogląd błędny, gdyż w rodzaju męskim biernik ma formę różną od mianownika: widza kónia, widza synka. Interesujące są tu konstrukcje dla rzeczowników męskich kończących się na -a np. widza kolegi i widza woźnicy.

W rodzaju żeńskim końcówka -a jest taka sama jak w mianowniku jedynie w środkowej części Śląska. Na północy wymawia się nosowe a: widzã Anã, natomiast w Cieszyńskiem - e lub -ym: widze Hanke (Wisła), widżim Hankym (Istebna).

edytuj Porównanie

Porównanie języka śląskiego, dolnośląskiego, niemieckiego i polskiego

edytuj Fałszywe skojarzenia

W języku śląskim można zauważyć wyrazy, które swoją wymową przypominają wyrazy pochodzące z języka polskiego, lecz zupełnie różnią się znaczeniem. Do zapisu śląskich słow przyjęto polską transkrypcję. Przykłady:

edytuj Przykłady języka

edytuj Ojcze Nasz

Uojče naš, kery ježeś w ńybje,

bydź pośwjyncůne mjano Twoje.

Přińdź krůlestwo Twoje,

bydź wola Twoja,

jako we ńybje, tak tyž na źymji.

Chlyb naš každodźynny dej nům dźiśej.

A uodpuść nům naše winy,

kej a my uodpuščůmy našym wińńikům.

A ńy wůdź nas na pokušyńy,

nale zbow nas uode zuygo.

Amyn.

edytuj Artykuł 1. z Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka

edytuj Zróżnicowanie regionalne

Dialekt śląski nie jest jednolity i na różnych obszarach kulturowo-historycznych spotkać można zarówno różne znaczenia tych samych słów, jak i ich różną wymowę. Nie wszystkie więc cechy dialektu opisane występują na wszystkich jego obszarach. Często jednak występują m.in. labializacja, mazurzenie i jabłonkowanie.

Śląsk pod względem językowym dzieli się na południowy i północny (czasem wyróżnia się także środkowy). Inny spotykany podział językowy to podział Śląska na: Cieszyński, Górny i Opolski.

Górny Śląsk można tez podzielić na część północną gdzie występuje "mazurzenie" i część południową gdzie ta cecha nie występuje. Granicą jest linia biegnąca od zachodu przez: Kąty Opolskie, Tarnów Opolski, Krośnicę, Staniszcze, Kolonowskie, Zawadzkie, wzdłuż Małej Panwi i na południe w rejon Tarnowskich Gór, na zachód od Katowic i na wschód od Pszczyny.

Wg językoznawcy prof. Alfreda Zaręby (autora Atlasu językowego Śląska) na Górnym Śląsku można wyodrębnić m.in. następujące dialekty:

• dialekty centralne obejmujące powiaty pyskowicki, rybnicki, mikołowski,
• dialekty pogranicza śląsko-małopolskiego obejmujące Katowice, Tychy, powiat pszczyński,
• dialekty pogranicza gliwicko-opolskiego obejmujące powiat tarnogórski i lubliniecki
• dialekty północne obejmujące powiat raciborski na zachód od Odry
• dialekty laskie obejmujące okolice Pietrowic Wielkich, Krzanowic (pd-zach fragment powiatu raciborskiego)
• dialekt Kobylorzy obejmujący teren Strzelec Opolskich, Kamienia Śląskiego i Kotlarni
• dialekt namysłowski na wschód od Namysłowa (bez rejonu miasta)
• dialekt sycowski na wschód od Sycowa (bez samego miasta)

edytuj Śląsk Cieszyński

Na kształtowanie się gwary cieszyńskiej w rejonie Cieszyna, Brennej, Skoczowa i Jaworza miało wpływ kilkusetletnie oddzielenie granicą państwową od reszty Śląska, mniejszym wpływem języka niemieckiego przy równoczesnym większym znaczeniu języka czeskiego. Wiele słów ma też pochodzenie słowackie oraz wołoskie (gielata, putyra; nazwy własne: Magura, Kiczora), co nie występuje na innych obszarach Śląska. Cieszyńskie wyróżnia się wąską wymową samogłoski ę w każdej pozycji, brakiem mazurzenia czy charakterystyczną fleksją -ym zamiast -a (np. winszujym, niesym zamiast winszuja, niesa). W południowym wschodzie Śląska Cieszyńskiego panuje gwara jabłonkowska, dla której jest charakterystyczne wypowiadanie się o małych dziewczynkach w rodzaju nijakim: Ofijka poszło do szkoły, lub nawet same dziewczynki mówią tak o sobie: jo stukło zdrzadło. Ciekawostką jest, iż na Śląsku Cieszyńskim określenie po naszymu (pl. po naszemu) odnosi się tylko do cieszyńskiej odmiany gwary śląskiej, co nie jest spowodowane tylko zróżnicowaną mową, w szczególności w porównaniu do dialektów gliwickich z północnej części Górnego Śląska, ale i kilkusetletnim odgałęzieniem kulturowym od Górnego Śląska. Na terenie Śląska Cieszyńskiego występuje także dialekt jabłonkowski występujący w tzw. Trójwsi beskidzkiej tj. w Wiśle, Istebnej i Koniakowie.

edytuj Dolny Śląsk

Pierwotną granicą zachodnią występowania języka śląskiego była linia rzeki Bóbr, gdzie graniczył on z dialektami Serbów Łużyckich, na północy region obecnej Zielonej Góry, na południu Sudety, gdzie graniczył z dialektami czeskimi. Wielowiekowa germanizacja spowodowała cofanie się zasięgu występowania tego dialektu do stanu obecnego, który zakreśla linia Syców-Prudnik-Głubczyce. Potwierdza to przekaz zawarty w słowniku opracowanym w roku 1603 roku przez słoweńskiego uczonego Hieronymusa Megisera (1554-1619). Autor przekazał w nim gwarę ówczesnych mieszkańców okolic Krosna Odrzańskiego. Jest to gwara zachodniopolska nieznająca nosówek, pozostająca pod silnym wpływem języka górnołużyckiego zawierająca cechy dialektów śląskich.

Z kolei zachowane zabytki języka serbołużyckiego, którym mówiono wtedy pomiędzy Bobrem a Nysą Łużycką np. w okolicach Żar, dokumentują silne wpływy dialektów śląskiego na południu i wielkopolskiego na północy oraz obu w pasie pośrednim.

Po dawnym dialekcie dolnośląskim zachowały się reliktowe gwary Chwalimia koło Wolsztyna (Zielonogórskie) oraz tzw. gwara Chazaków Rawickich obejmująca dwie wsie koło Leszna (Brenno i Wijewo) oraz około 22 wsi koło Rawicza. Gwary te przetrwały dzięki osiedleniu w przeszłości ludności śląskiego pochodzenia na pograniczu wielkopolsko-śląskim (. Obecnie znajdują się w stadium zanikania. Podobnie ma się rzecz z gwarą sycowską dialektu śląskiego używaną w dalszym ciągu w należącej od 1920 do Wielkopolski części dolnośląskich powiatów Namysłów i Syców(obecnie Syców jest gminą powiatu Oleśnickiego), gdzie ostatni niewysiedleni Ślązacy, przedwojenni obywatele polscy, zachowali śląską tożsamość regionalną.

Jeśli chodzi o dolnośląskie gwary okolic Wrocławia to przetrwały one do XIX stulecia, kiedy to Jerzy Samuel Bandtkie polski uczony działający w latach 1798-1811 we Wrocławiu, a następnie opiekujący się biblioteką Uniwersytetu Jagiellońskiego podjął starania o stworzenie ich słownika. Bandtkie w swoich pracach nad gwarami podwrocławskiej wsi dowiódł, że przynależą one do języka polskiego. Polski gospodarz z okolic Oławy Baltazar Działas (1787-1870) namówiony przez Bandtkiego stworzył tzw. Słownik Oławski. Dzięki temu słownikowi wiemy, że gwara dolnośląska była mazurząca.

Według przekazów Bandkiego dolnośląski Polak mówił następująco (...) -cz jak zwykłe -c, -sz jak -s, -ź i -ż jak czyste -z, -ą i -ę na końcu wyrazu jest czytane tak samo jak w środku (...) -ł nie jest zupełnie słyszalne, np. człowiek – cowiek, łaska – uaska, członek – conek, chwała – chwoa.

Przykładowe zdania brzmiały: Przy wsyskim, co cynią, rozmyślay, co za koniec ta rzec weznie. Kto chce mądrym być, musi się pilnie ucyć. Maó i módy cowiek zwie się dziecie. Módy gburski karlus (młody kmiecy chłopak). Suchey rodziców i naucicielów, bo oni są twoią piersą zwierzchnością.

Dolnośląscy chłopi mieszkający pod Wrocławiem mówili też: wiecorzo (wieczerza), swacyna (podwieczorek), bacę (patrzę, uważam), biegas (włóczęga), zebrok (żebrak), iś (iść), chromotam (kuleję), cielemecki (głupek), zodziey (złodziej), ciepać (rzucać), sporny (uparty), desc (deszcz), dypidzban (pijak), cholibuta (chwalipięta, samochwał), sceście (szczęście), kobua (kobyła), haytuś (spacer), gody (Boże Narodzenie), copka (czapka), kornykiel (królik), chaupa (dom), smad (swąd), awisarz (gazeciarz, pisarz gazetowy), gorzouka (wódka), na przek (na ukos), kacmorz (karczmarz).

Około roku 1826 stosunki etniczne pod Wrocławiem przedstawiały się następująco: W Laskowicach na 71 gospodarstw polskich przypadało 11 niemieckich, w Nowym Dworze na 38 polskich przypadały 4 niemieckie, w Piekarach na 40 polskich – 4 niemieckie, w Dębinie na 42 gospodarstwa polskie – 7 niemieckich, w Chwałowicach na 36 polskich – 4 niemieckie, w Dziuplinie Dużej na 45 polskich – 2 niemieckie, w Dziuplinie Małej na 11 polskich – 1 niemieckie, w Jelczu na 32 polskie – 5 niemieckich, w Ratowicach na 58 polskich – 7 niemieckich, w Wojnowicach na 18 polskich – 1 niemieckie. Po polsku mówiono także w Kamieńcu Wrocławskim na samym przedmieściu Wrocławia oraz w Kątach Wrocławskich i Gniechowicach. Gwara dolnośląska w powiatach wrocławskim i oławskim (okolice Oławy, Jelcza-Laskowic, Piekar, Ratowic, Miłoszyc) przetrwała do lat 1866-1888 ulegając następnie całkowitej germanizacji. Około roku 1900 jedynymi enklawami, gdzie 25-50% ludności posługiwało się językiem polskim, były okolice Kątów Wrocławskich i Gniechowic.

Inną enklawą utrzymywania się tej gwary były okolice Namysłowa, Sycowa oraz Międzyborza. Na obszarze tym polsko-śląski język pisany doszedł do wyrafinowanego poziomu już w XVII stuleciu, a to w znacznej mierze za sprawą chwilowego połączenia księstwa opolsko-raciborskiego z Koroną Polską przez Władysława IV Wazę (1646-1666). Uchroniło to ludność księstwa przed zniszczeniami schyłkowej fazy wojny trzydziestoletniej i umożliwiło rozwój kultury literackiej. W protestanckich gimnazjach w Byczynie, Wołczynie oraz Brzegu tworzyli tacy śląscy pisarze i poeci jak Jerzy Bock oraz Adam Gdacjusz. W XIX stuleciu dzięki wybitnym pastorom takim jak Robert Fiedler oraz Jerzy Badura (1845-1909) dialekt dolnośląski przetrwał w rejonie Sycowa i Międzyborza znacznie dłużej niż pod Wrocławiem. Z okolic Międzyborza pochodzi spisana około 1864 roku pieśń ludowa w gwarze Dolnego Śląska, która stała się obecnie hymnem Wrocławia. Robert Fiedler (1810-1877) napisał w języku niemieckim pracę o polskich gwarach tamtych rejonów (1843), która podobnie jak opracowania Bandtkiego i Słownik Oławski pozwala nam wejrzeć w ów wymarły już dialekt. W latach 1845-1850 dzięki działalności Fiedlera nastąpił swoisty renesans dolnośląskiej polszczyzny na Śląsku Średnim, jednak około 1886 władze II Rzeszy Niemieckiej rozpoczęły wielką akcję germanizacyjną rozpoczynając od germanizowania polskich nazw miejscowych. Nabożeństwa polskie zostały ostatecznie zabronione przez władze niemieckie dopiero w 1919 roku. Warto odnotować, że sam proces germanizacji napotykał na silny opór miejscowej ludności co szczególnie zaznaczyło się na wsi podwrocławskiej w latach 1824-1826, kiedy ludność ta pod wodzą chłopa Jerzego Treski przeciwstawiła się germanizacyjnej polityce państwa pruskiego realizowanej przez kościół luterański. Innym przykładem podobnych zajść była wieś Miodary w okolicach Namysłowa, w której opór ludności przeciw wynaradawiającym rozporządzeniom władz złamało wojsko pruskie (1834).

Należy pamiętać, że wymarły dolnośląski dialekt to język, którym posługiwali się Henryk Brodaty, Henryk Pobożny, Henryk Prawy, Henryk III głogowski, Bolko I Surowy świdnicki, Bolko II Mały oraz Jadwiga Śląska. Niektóre ze źródeł historycznych przypisują nawet róźnicom dialektologicznym pomiędzy rycerstwem śląskim a małopolskim spowodowanie klęski pod Legnicą w roku 1241. Niemcy określali polski dialekt Górnego Śląska jako 'wasserpolnisch'. Natomiast w stosunku do polskich dialektów Dolnego Śląska używali terminu 'oder-wendisch' lub 'bohemisch-polnisch'. Ponieważ Dolny Śląsk był w XIII stuleciu centrum polskich dążeń zjednoczeniowych dialekt dolnośląski miał szansę stać się językiem wiodącym spośród innych dialektów polskich i stać się dialektem podstawowym polskiego języka literackiego. Z powodu załamania się planów i hegemonii książąt wrocławskich tak się jednak nie stało.

Z braku źródeł i przekazów pisanych nie potrafimy odtworzyć śląskich gwar słowiańskich, którymi posługiwali się górale sudeccy oraz karkonoscy. Gwary te musiały zaniknąć stosunkowo wcześnie najpóźniej do początków XVII stulecia. Znane są jedynie niektóre elementy ich folkloru jak np. Liczyrzepa-Karkonosz.

Na podstawie przekazów źródłowych możemy częściowo odtworzyć proces cofania się dialektu śląskiego w wyniku germanizacji w ciągu wieków.

W przededniu wojny trzydziestoletniej (1618 r.) granica dialektu przebiegała od granicy wielkopolsko-śląskiej do Odry w okolicach Głogowa. Następnie przebiegała wzdłuż linii Odry przekraczając ją nieznacznie w okolicach Legnicy. Na południe od Wrocławia przekraczał Odrę rozległy klin ludności mówiącej gwarą śląską sięgający po Strzelin i dalej na południe aż po Ząbkowice.

Dalej granica dialektu przebiegała wzdłuż linii Odry aż do ujścia Nysy Kłodzkiej. Na południu granicę stanowiła właśnie Nysa Kłodzka. W tym samym czasie źródła potwierdzają istnienie w rejonie Krosna Odrzańskiego wyspy ludności posługującej się gwarą śląską. W wyniku wojny trzydziestoletniej (1618-1648) Ślązaków mówiących gwarą przodków spotkały dotkliwe ciosy.

Na Górnym Śląsku zniszczona została liczna jeszcze warstwa szlachty posługującej się gwarą śląską lub polskojęzycznej. Na Śląsku Dolnym śląską (mówiącą polskim dialektem śląskim) ludność protestancką spotkały prześladowania kontrreformacyjne Habsburgów. Warto zauważyć, że źródła niemieckie z roku 1641 mówią o osobnym cechu polskim w Kątach Wrocławskich, natomiast pod datą 1689 znajduje się wzmianka, że lud pomiędzy Kątami Wrocławskimi a Oławą mówi przeważnie po polsku.

W przededniu podboju Śląska przez Prusy (1741 r.) zwarta linia dialektu śląskiego sięgała na prawym brzegu Odry po Milicz i Trzebnicę. Na lewym brzegu Odry sięgała po Strzelin. Następnie biegła wzdłuż linii Odry przekraczając ją na południu w rejonie Raciborza sięgając aż do Głubczyc.

Postęp procesu germanizacyjnego był najbardziej widoczny w okolicach Wrocławia.

W okresie od XVII do połowy XVIII wieku mówiono po polsku w 50 wsiach położonych w najbliższym sąsiedztwie miasta co jest udokumentowane dzięki wizytacjom duszpasterskim w tamtejszych parafiach. Na przełomie XVIII i XIX wieku liczba takich polskojęzycznych wsi spadła do kilku.

W pierwszych dziesięcioleciach XIX stulecia zanikły na Dolnym Śląsku całe wyspy mowy polskiej. Był to efekt wykorzystania do polityki germanizacyjnej kościoła luterańskiego, którego głową był król Prus. Doktryna absolutnego posłuszeństwa wobec władz zwierzchnich występująca w luteranizmie zmusiła pastorów do podporządkowania się germanizacyjnej polityce królewskiej i usuwania języka polskiego z nabożeństw. Natomiast wierni kościoła musieli w imię zasady posłuszeństwa zastosować się do poleceń duchownych nakazujących zamianę będącego w użyciu języka polskiego na niemiecki.

Około roku 1885 po ponad stuleciu germanizacyjnej polityki pruskiej zasięg śląskiego dialektu przybrał obecną postać.

Zobacz w Wikiźródłach Hejnał Wrocławia

Pieśń We Wrocławiu na rynecku zapisał w okolicy Międzyborza pow. Syców (województwo dolnośląskie) niejaki Bock i opublikował ją w roku 1864 w kalendarzu dla prowincji poznańskiej.

Gwara z tej pieśni (gwara okolic Międzyborza i Sycowa) różniła się od gwary podwrocławskiej (okolice Wrocławia, Oławy, Jelcza i Laskowic) opisanej przez Bandtkiego i Działasa. Obrazuje to jak zróżnicowany był dialekt (czy też dialekty) Dolnego Śląska.

Przypisy

edytuj Zobacz też

• dialekt śląski języka niemieckiego

edytuj Literatura

• "Słownik gwarowy Śląska" – Stanisław Bąk, Stanisław Rospond, Opole 1962 (zeszyt próbny)
• "Wśród śląskich nazw" – Henryk Borek, Opole 1991
• Stanisław Rospond, Dzieje polszczyzny śląskiej. Katowice 1959
• "Atlas językowy Śląska" – Alfred Zaręba, T. 1-8 (1969-1996)

edytuj Linki zewnętrzne

Zobacz wiadomość w serwisie Wikinews na temat Katowice: konferencja dotycząca statusu śląskiej mowy

Zobacz hasło Język śląski w Wikisłowniku

Zobacz hasło Indeks:Słownik języka śląskiego w Wikisłowniku

• Pů našymu – djalykt ślůnski kodyfikowůny
• Servis "Obocz Szloonsk" ve ortografije vjeloznakovyj
• Ślůnske Nowiny – pjyrwšy ślůnski serwis informacyjny
• Ślůnsko Eka – dykcjůnoř atp. – przykładowy wiersz po śląsku